اقتصادآنلاین – مسیحا حیدریان؛ طرحهای انتقال آب از دریا و حوضههای دیگر، سالهاست بهعنوان یکی از راهکارهای جبران کمبود آب در ایران مطرح میشود؛ اما رئیس اندیشکده زیستپذیری شهری معتقد است که این رویکرد نهتنها راهحل پایدار بحران آب نیست، بلکه با ایجاد تصور وجود منابع آبی بیشتر، زمینه افزایش جمعیت، توسعه صنعت و گسترش کشاورزی را فراهم میکند و در نهایت تقاضا برای آب را بیش از گذشته افزایش میدهد.
اویس ترابی در سومین نشست از سلسله نشستهای تخصصی توسعه و امنیت آبی با عنوان «طرحهای انتقال آب از دریا و تقاضای القایی» با تشریح پیامدهای انتقال آب بینحوضهای، گفت: سیاستگذاری در حوزه آب باید از تمرکز صرف بر افزایش عرضه فاصله بگیرد و به سمت اصلاح الگوی توسعه، مدیریت تقاضا و بازآفرینی ساختارهای شهری حرکت کند.
انتقال آب، تقاضای جدید برای آب ایجاد میکند
ترابی با اشاره به آثار انتقال آب بینحوضهای اظهار کرد: هر زمان آب از منابعی مانند خلیج فارس، دریای عمان یا سایر حوضههای آبریز به مقصدی جدید منتقل میشود، این پیام به مدیران، سرمایهگذاران و جامعه منتقل میشود که منابع آب بیشتری در اختیار قرار گرفته است.
وی افزود: همین تصور غلط، زمینه افزایش بارگذاری جمعیت، توسعه صنایع و حتی گسترش فعالیتهای کشاورزی را فراهم میکند؛ در حالی که نتیجه نهایی، افزایش تصاعدی تقاضا برای آب است و فشار بیشتری بر منابع موجود وارد میشود.
رئیس اندیشکده زیستپذیری شهری تأکید کرد: در چنین شرایطی، انتقال آب بهجای آنکه بحران را برطرف کند، خود به عاملی برای تشدید بحران تبدیل میشود؛ زیرا هرچه عرضه آب افزایش پیدا کند، تقاضا نیز با سرعت بیشتری رشد خواهد کرد.
منبع آب کاذب؛ خطری که کمتر درباره آن صحبت میشود
ترابی با اشاره به ادبیات پدافند غیرعامل، انتقال آب بینحوضهای را عامل ایجاد «منبع آب کاذب» دانست و بیان کرد: وقتی یک شهر یا استان به منابع آبی خارج از حوضه خود وابسته میشود، این تصور شکل میگیرد که محدودیت منابع برطرف شده است؛ در حالی که چنین منبعی پایدار نیست و وابستگیهای جدیدی ایجاد میکند.
وی افزود: نمونه این موضوع در زمان مطرح شدن انتقال آب به سمنان نیز قابل مشاهده بود. در آن مقطع قرار بود بخشی از آب سدهای مازندران به سمنان منتقل شود؛ این اقدام هر دو منطقه را به یک سامانه مشترک وابسته میکرد. در چنین شرایطی، هرگونه اختلال در تأمین آب، هر دو منطقه را بهطور همزمان وارد تنش میکند و اختلافات اجتماعی بر سر منابع آب را افزایش میدهد.
رئیس اندیشکده زیستپذیری شهری با اشاره به تجربه انتقال آب به زاهدان گفت: سالها پیش با انتقال آب از چاهنیمه این تصور به وجود آمد که مشکل تأمین آب زاهدان برطرف شده است، اما با بروز مشکلات مربوط به رود هیرمند، هم زابل و هم زاهدان با تنش آبی روبهرو شدند. در چنین شرایطی، اختلاف بر سر حقابه نیز تشدید شد و وابستگی به یک منبع مشترک، ابعاد اجتماعی و سیاسی بحران را گسترش داد.
ترابی تأکید کرد: هرچه وابستگی به منابع آب دوردست بیشتر شود، مدیریت بحران نیز دشوارتر خواهد شد و مسئله آب از یک موضوع فنی، به مسئلهای اجتماعی، سیاسی و حتی امنیتی تبدیل میشود.
شهرسازی ناپایدار، الگوی بارش را هم تغییر میدهد
رئیس اندیشکده زیستپذیری شهری در ادامه یکی دیگر از عوامل تشدیدکننده بحران آب را الگوی ناپایدار توسعه شهری دانست و گفت: توسعه گسترده مراکز جمعیتی و صنعتی در محور تهران تا آذربایجان، موجب شکلگیری جزیره گرمایی در مقیاسی وسیع شده است.
ترابی ادامه داد: زمانی که فعالیتهای انسانی در طول سال بهصورت مستمر در چنین پهنهای متمرکز میشود، شرایط هواشناسی منطقه نیز تحت تأثیر قرار میگیرد و الگوی بارش تغییر میکند.
وی تصریح کرد: بسیاری از ساکنان این مناطق احساس میکنند میزان بارندگی نسبت به گذشته کاهش یافته است. از نگاه من، این مسئله ناشی از تغییرات هواشناسی و هیدرولوژیکی است و نه لزوماً آنچه از آن با عنوان تغییر اقلیم یاد میشود.
رئیس اندیشکده زیستپذیری شهری همچنین خاطرنشان کرد: جزیره گرمایی شکلگرفته در این پهنه، موجب جابهجایی بارشها میشود و بخشی از بارندگیها به جای وقوع در این مناطق، در نواحی دیگر تخلیه میشوند.
راه برونرفت از بحران آب تهران؛ از «طرح نساخت» تا اصلاح الگوی مدیریت آب
ترابی با تأکید بر اینکه پیچیدگی بحران آب تهران به معنای نبود راهحل نیست، بیان کرد: هرچه یک سیستم پیچیدهتر باشد، فرصتهای بیشتری برای اصلاح و مداخله در اختیار سیاستگذار قرار میدهد.
وی ادامه داد: اگر امروز هفت عامل اصلی در شکلگیری بحران آب تهران شناسایی شده است، به این معناست که دستکم هفت حوزه برای سیاستگذاری، برنامهریزی و اقدام وجود دارد. بخشی از این عوامل به رفتارهای اجتماعی مربوط میشود، بخشی به ساختار کالبدی شهر بازمیگردد و بخشی دیگر نیز به نحوه توسعه و بارگذاری جمعیت و فعالیتهای اقتصادی ارتباط دارد.
رئیس اندیشکده زیستپذیری شهری نخستین راهکار را دسترسی آزاد به اطلاعات حوزه آب دانست و گفت: تهران وارد مرحله مخاطره شده و پیش از هر اقدامی باید روند تشدید بحران متوقف شود؛ اما این موضوع بدون شفافیت اطلاعات امکانپذیر نیست.
وی افزود: اگر قرار است شهروندان در مدیریت مصرف آب مشارکت کنند، باید به اطلاعات واقعی نیز دسترسی داشته باشند. دادههای حوزه آب نباید در اختیار گروه محدودی باقی بماند، بلکه باید بهصورت دادههای باز در اختیار جامعه علمی، پژوهشگران و کارشناسان قرار گیرد.
ترابی تصریح کرد: حتی متخصصان نیز نمیتوانند صرفاً بر خوداظهاری دستگاههای اجرایی تکیه کنند؛ بنابراین انتشار عمومی اطلاعات، شرط لازم برای تصمیمگیری علمی و جلب اعتماد عمومی است.
تهران به «طرح نساخت» نیاز دارد
رئیس اندیشکده زیستپذیری شهری یکی از مهمترین راهکارهای کنترل بحران آب را توقف بارگذاری جدید در تهران عنوان کرد و گفت: امروز تعداد خانههای خالی در تهران از تعداد خانوارهای نیازمند مسکن بیشتر است؛ بنابراین مسئله اصلی، کمبود واحد مسکونی نیست، بلکه ادامه ساختوسازهایی است که جمعیت بیشتری را به پایتخت جذب میکند.
ترابی افزود: همانطور که در موضوع دریاچه ارومیه از «طرح نکاشت» سخن گفته میشد، تهران نیز امروز به «طرح نساخت» نیاز دارد.
وی ادامه داد: اجرای چنین طرحی به معنای تعطیلی فعالیت مهندسان یا فعالان صنعت ساختمان نیست، بلکه باید این ظرفیت به سمت بازآفرینی شهری، نوسازی بافتهای موجود و فعالیتهای جایگزین هدایت شود.
رئیس اندیشکده زیستپذیری شهری همچنین بر ضرورت تعیین رسمی ظرفیت برد تهران تأکید کرد و گفت: لازم است میزان مجاز بارگذاری جمعیتی، صنعتی، کشاورزی و مسکونی کلانشهر تهران بهصورت شفاف اعلام و در اسناد مدیریتی ثبت شود تا مبنای تصمیمگیریهای آینده قرار گیرد.
اصلاح شبکه آب و فرهنگ مصرف، صدها میلیون مترمکعب آب آزاد میکند
ترابی حذف نشت شبکه توزیع آب را یکی دیگر از اقدامات ضروری دانست و اظهار کرد: برآوردها نشان میدهد اصلاح شبکه میتواند بیش از ۳۰۰ میلیون مترمکعب آب در اختیار تهران قرار دهد.
وی افزود: اصلاح فرهنگ مصرف نیز ظرفیت آزادسازی حدود ۱۵۰ میلیون مترمکعب دیگر را دارد و این نشان میدهد که بخش قابل توجهی از بحران، بدون اجرای پروژههای پرهزینه انتقال آب نیز قابل مدیریت است.
رئیس اندیشکده زیستپذیری شهری با انتقاد از الگوی فعلی برنامهریزی شهری گفت: شهرسازی امروز عمدتاً دوبعدی است، در حالی که توسعه شهری باید بهصورت سهبعدی مورد توجه قرار گیرد؛ یعنی هم ارتفاع ساختمانها، هم شرایط زیرسطحی و هم جریانهای طبیعی هوا و آب در طراحی شهر لحاظ شود.
وی تصریح کرد: ساختوسازهای مرتفع و متراکم، بهویژه در شمیرانات، میتواند مانند سدی در برابر جریان آبهای زیرزمینی عمل کند و مسیر تغذیه آبخوان دشت تهران ـ کرج را مختل سازد.
ترابی خاطرنشان کرد: میانگین ضخامت آبرفت در شمیرانات حدود ۱۵ متر است و توسعه بلندمرتبه در این منطقه میتواند آثار قابلتوجهی بر جریان آبهای زیرزمینی داشته باشد. از این رو، اگر قرار است توسعه عمودی انجام شود، محل مناسب آن دشت تهران است، نه شمیرانات.
وی تأکید کرد: رعایت این ملاحظات در کنار توسعه زیرساختهای سبز ـ آبی، میتواند حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعب دیگر به منابع آب در دسترس تهران اضافه کند.
تصفیه غیرمتمرکز فاضلاب و مدیریت محلی آب باران
ترابی در ادامه با تأکید بر ضرورت تغییر رویکرد در مدیریت فاضلاب گفت: تصفیه فاضلاب باید در محل تولید انجام شود، اما نه با فناوریهای متمرکز دهه ۱۹۷۰ میلادی، بلکه با فناوریهای جدیدی که امروز در مقیاس ساختمان، مجتمعهای مسکونی و محله قابل اجرا هستند.
وی خاطرنشان کرد: در صورت استفاده از این فناوریها، دیگر نیازی به انتقال گسترده فاضلاب به خارج از شهر نخواهد بود و بیش از ۶۰۰ میلیون مترمکعب آب در دسترس قرار میگیرد.
رئیس اندیشکده زیستپذیری شهری همچنین بر مدیریت غیرمتمرکز روانابهای شهری تأکید کرد و گفت: در حال حاضر آب باران از سطح ساختمانها جمعآوری و از طریق شبکههای بزرگ به جنوب تهران منتقل میشود، در حالی که با بازنگری در ضوابط شهرسازی و مشارکت سازمان نظام مهندسی ساختمان میتوان این روانابها را در همان مقیاس محله مدیریت و دوباره به زمین نفوذ داد. اجرای این رویکرد نیز میتواند بیش از ۱۰۰ میلیون مترمکعب به منابع آب تهران اضافه کند.
ترابی در پایان تأکید کرد: اگر بحران آب تهران با نگاه سیستمی و مبتنی بر ظرفیتهای واقعی سرزمین مدیریت شود، فرصتهای متعددی برای کنترل و کاهش مخاطرات وجود دارد و میتوان با مجموعهای از اقدامات همزمان، روند تشدید بحران را متوقف و شرایط را به سمت پایداری هدایت کرد.
