خبرگزاری مهر، گروه استانها- کوروش دیباج: پدیده فرونشست زمین در اصفهان که بهویژه در سالهای اخیر به شدت گسترش یافته است، یکی از بزرگترین تهدیدها برای میراث تاریخی و فرهنگی این شهر کهن محسوب میشود. این پدیده، که به دلیل کاهش شدید منابع آب زیرزمینی و برداشت بیرویه از چاهها به وجود آمده، نه تنها به آسیبهای زیستمحیطی منجر شده، بلکه اکنون آثار تاریخی اصفهان را نیز در معرض خطر جدی قرار داده است. اصفهان به دلیل دارا بودن آثار تاریخی فراوان از دوران صفویه تا قاجار، یک مقصد بیبدیل در عرصه میراث فرهنگی جهانی است، اما در پی بحران فرونشست، این آثار ارزشمند در آستانه تخریب قرار دارند.
ریشههای فرونشست و تهدیدهای تاریخی
فرونشست در اصفهان، عمدتاً بهدلیل خشک شدن رودخانه زایندهرود و کاهش ذخایر آب زیرزمینی رخ داده است. بهطور خاص، برداشت بیرویه از چاهها و کاهش سطح آبهای زیرزمینی باعث از بین رفتن رطوبت خاک و نشست زمین شده که این پدیده بهویژه در مناطق با خاکهای رسی مانند اصفهان، آثار تخریبی جدی به جا گذاشته است.
مهدی طغیانی، نماینده مردم اصفهان در مجلس شورای اسلامی، در توضیح علل این بحران به خبرنگار مهرمیگوید: خشک شدن پیدرپی زایندهرود، کاهش منابع آبی زیرزمینی و برداشتهای بیرویه از چاهها، تعادل زمین را بر هم زده است. آبخوانها از ۹ میلیارد متر مکعب به ۴.۵ میلیارد متر مکعب کاهش یافتهاند و این امر باعث از بین رفتن رطوبت خاک و وقوع فرونشست شده است.
وی با ابراز نگرانی نسبت به وضعیت آثار تاریخی میافزاید: فرونشست، ساختمانهای بتنی را هم تخریب میکند، چه برسد به آثار تاریخی که با مصالح قدیمی ساخته شدهاند. پلهای تاریخی و خانههای مردم در خطر هستند و اصفهان نخستین شهر ایران است که این بحران را تجربه میکند.
چالشهای مدیریتی و اجتماعی در مقابله با فرونشست
نماینده مردم اصفهان در مجلس شورای اسلامی تصریح میکند: یکی از بزرگترین چالشها در برابر مقابله با فرونشست دراصفهان، مشکلات مدیریتی و اجتماعی است. برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی، بهویژه در حوضه زایندهرود، موجب شده است که تلاشها برای جلوگیری از فرونشست با محدودیتهایی مواجه شود.
وی میگوید: مسئله فرونشست زمین در اصفهان تنها یک مشکل زیستمحیطی نیست، بلکه بافت اجتماعی و اقتصادی شهر نیز درگیر آن است. ما با مشکلاتی مانند برداشتهای غیرمجاز آب از چاهها و عدم همکاری کشاورزان برای کاهش برداشت آب روبرو هستیم.
طغیانی به عدم انتشار نقشههای فرونشست به دلیل نگرانی از کاهش ارزش زمینهای مسکونی اشاره میکند و میافزاید: نقشهها و اطلاعات زمینشناسی موجود نشان میدهند که برخی بخشهای اصفهان بهشدت درگیر فرونشست هستند، اما به دلیل نگرانیهای اجتماعی، این اطلاعات به طور علنی منتشر نمیشود.
فرونشست و تخریب بناهای تاریخی
حسینعلی حاجیدلیگانی، نماینده مردم شاهینشهر و میمه، از تأثیرات فرونشست بر آثار تاریخی اصفهان بهویژه در دشت زیر شهر و منطقه برخوار به خبرنگار مهر میگوید: دشت زیر اصفهان و شهرستان برخوار اکنون ۱۶.۵ سانتیمتر نشست کرده است. اگر این روند ادامه یابد، بسیاری از بناهای تاریخی که قرنهاست در برابر حوادث مختلف مقاوم بودهاند، دچار آسیبهای غیرقابل جبران خواهند شد.
وی با تأکید بر لزوم اقدام فوری برای جلوگیری از نابودی آثار ارزشمند تاریخی میگوید: اگر این مجموعه آثار تاریخی که در اصفهان قرار دارد، به دلیل فرونشست تخریب شود، چه پاسخی به تاریخ و آیندگان خواهیم داشت؟
حاجیدلیگانی بر این باور است که حل این بحران نیازمند اقدامی در سطح ملی است و استان اصفهان به تنهایی قادر به مهار این تهدید نیست. او اشاره میکند که در سفر اخیر وزیر میراث فرهنگی به اصفهان، مجمع نمایندگان استان درخواست کردهاند که دولت اقدام فوری و مؤثری برای حفظ بناهای تاریخی در برابر فرونشست انجام دهد.
آسیبشناسی فرونشست و میراث فرهنگی
فرونشست زمین بهویژه در مناطق با خاکهای رسی مانند اصفهان، موجب ایجاد ترکها و شکافهای عمیق در سازهها میشود. لایههای رسی که در اثر از دست دادن رطوبت به شدت فشرده میشوند، در نهایت در اثر فشار لایههای بالایی و حرکتهای افقی به سمت پایین، باعث ایجاد آسیبهای ساختاری در بناهای تاریخی میگردند.
این وضعیت موجب بروز ترکها و شیارهایی در دیوارها، سقفها و حتی پایههای پلها شده است که در درازمدت میتواند منجر به فروریزش قسمتهای مهمی از این آثار گردد. بسیاری از کارشناسان معتقدند که هرگونه مرمت و مقاومسازی در شرایط فعلی، بدون جلوگیری از فرونشست زمین، عملاً تأثیر قابل توجهی نخواهد داشت.
امیر کرمزاده، مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان، در این خصوص به خبرنگار مهر میگوید: در استان اصفهان حدوداً ۲۲ تا ۲۳ هزار جاذبه تاریخی وجود دارد. برخی از کشورها حتی برخی از شهرهایشان یکی هم ندارند؛ حدود دو هزار و ۳۰۰ جاذبه ثبت ملی وحدود ۱۷ جاذبه نیز ثبت جهانی است. بسیاری از این جاذبهها داخل محدوده شهر اصفهان قرار دارد. تمدنی ارزشمند که تنها تعلق به مردم اصفهان و ایران نداشته و متعلق به جهان است. حفظ این تمدن، نه فقط برای مردم اصفهان بلکه برای کل جهان ضروری است.
وی ادامه میدهد: فرونشست در استان اصفهان در یک نقطه شهری حادث شده است. در برخی مناطق تاریخی اصفهان حتی فرونشست ۴ تا ۵ سانتیمتر در سال نیز رخ میدهد؛ این میزان در برخی نقاط تا ۱۸ سانتیمتر نیز میرسد.
مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان تصریح میکند: پهنههای معمول فرونشست در اصفهان حدود صدهزار هکتار، پهنههای با نرخ بالای فرونشست ۲۰۶ هزار هکتار و بالاترین نرخ فرونشست حدود سههزار و ۵۰۰ هکتار است. برخی نقاط مانند دولتآباد، حبیبآباد، شرق دستگرد، دشت برخوار، مناطق ۱۵.۱۴، ۷.۸، ۱۲.۲، ۹ و ۱۱ و نوار شمالی اصفهان درگیر موضوع فرونشست شدهاند.
وی یادآور میشود: هماکنون ۹ ایستگاه اصلی شهر اصفهان در شرایط فرونشست بحرانی است. ۲۷۴ فلکه اصلی آتشنشانی، ۳۲۸ مسجد، ۳۷ کتابخانه از ۱۶۷ کتابخانه، سه بیمارستان اصلیمان و یک هتل و تعداد ۲۵۸ مدرسه و ۱۹ پمپ بنزین همه در پهنه با نرخ بالای فرونشست قرار دارند.
گزارشهایی از آسیبهای فنی و ساختاری
کارشناسان زمینشناسی بهطور مداوم وضعیت نشست زمین را در مناطق مختلف اصفهان پایش میکنند. بررسیها نشان میدهد که نشستها در بسیاری از مناطق تاریخی، موجب آسیبهای جدی به سازههای مهم شده است. به عنوان مثال، در مسجد سید، که ساخت آن به دوره قاجار باز میگردد، آثار شدید فرونشست مشاهده شده است. این آسیبها بهویژه در سازههای تاریخی که به شیوههای قدیمی ساخته شدهاند، بیشتر است.
علی بیتالهی، رئیس بخش زلزلهشناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، درباره وضعیت فرونشست در اصفهان به خبرنگار مهرمی گوید: اصفهان یکی از مناطقی است که تحت تأثیر مستقیم فرونشست قرار دارد. این پدیده به دلیل ویژگیهای خاص زمینشناسی منطقه، به شدت روی آثار تاریخی تأثیر میگذارد. فرونشست موجب کاهش توان تحمل ساختارهای معماری میشود و در نتیجه، ترکها و شکافها در بناهای تاریخی بهطور فزایندهای ظاهر میشوند…
وی ادامه میدهد: این روند نه تنها بر کیفیت ساختارهای عمرانی تأثیر میگذارد، بلکه به سرعت میتواند به تخریب بخشی از آثار تاریخی بیانجامد. در مناطق حساس چون پلهای تاریخی و مساجد، هرگونه آسیب به تکیهگاههای زمین میتواند باعث فروریزش بخشهایی از این بناها شود. به همین دلیل، نیاز فوری به بررسی علمی دقیق و مدیریت منابع آب زیرزمینی وجود دارد.
بیتالهی تصریح میکند: تصویب قانون توزیع عادلانه آب از سال ۱۳۶۱ منجر به مجاز شدن حفر ۱۵۰ هزار چاه غیرمجاز شد. وقتی ۱۵۰ هزار چاه غیرمجاز، مجاز میشود، مفهوم این است که ما به سمت تخلیه آبخوان پیش میرویم. تخلیه آبخوان، مختص اصفهان نیست، در کل ایران این تخلیه اتفاق میافتد و طبق آماری که وزارت نیرو داده، ۱۴۷ میلیارد مترمکعب کسری آبخوان در کشور وجود دارد؛ یعنی تهران، البرز، قزوین، همدان، اصفهان؛ همه دچار فرونشست هستند. مشهد، حتی گلستان و مازندران متأسفانه فرونشست را دارند.
وی ادامه میدهد: ما باید یک بازنگری در قوانین کنیم و یک قانون جامعی داشته باشیم که بتوانیم متولی آب و کنترل آب شویم. قانون توزیع عادلانه آب اتفاق افتاده؛ یعنی ۱۵۰ هزار چاهی که سال ۶۱ غیرمجاز شده که منحنی آب و افت تراز آب را نگاه کنیم، از سال ۶۱ فوقالعاده شدیدتر است.
رئیس بخش زلزلهشناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی تاکید میکند: باید بپذیریم تهدید فرونشست برای اصفهان به ویژه بناهای تاریخی آن جدی است و چناچه عزم ملی برای مقابله با این تهدید وجود نداشته باشد در آینده نه چندان دور شاهد تخریب و آسیب جدی بسیاری از بناهای تاریخی اصفهان خواهیم بود، تخریبی که دیگر جای رفع و اصلاح آن وجود ندارد.
پاسخهای ملی و ضرورت تشکیل ستاد بحران
در مواجهه با این بحران، برخی مقامات کشور و استان معتقدند که حل مسئله فرونشست تنها در سطح استانی قابل حل نیست و نیاز به همکاری ملی دارد.
سید رضا صالحی امیری، وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، در واکنش به این بحران در یکی از سفرهایی که به اصفهان آمده بود به خبرنگار مهر گفت: حل مسئله فرونشست اصفهان از توان وزارت میراث فرهنگی خارج است. این یک مگاپروژه ملی است و باید در ستاد مدیریت بحران کشور تصمیمگیری شود. این بحران نیازمند همکاری تمام دستگاهها و تصمیمگیری در سطح ملی است.
وی در ادامه میافزاید: لازمه کار این است که ستاد بحران در استان اصفهان تشکیل شود و در حضور وزیر کشور، استاندار اصفهان و مجمع نمایندگان استان اصفهان تصمیمگیریهای لازم انجام شود. حل این بحران باید در سطح ملی پیگیری شود، زیرا آثار آن نه تنها بر اصفهان بلکه بر تمام کشور تأثیرگذار خواهد بود.
میراثی در خطر
فرونشست زمین در اصفهان، نه تنها تهدیدی جدی برای محیطزیست، بلکه بحرانی بزرگ برای میراث فرهنگی این شهر است. این پدیده به سرعت در حال تأثیرگذاری بر آثار تاریخی است و در صورت عدم اتخاذ اقدامات فوری، میتواند باعث از دست رفتن بخش عمدهای از میراث جهانی اصفهان شود. با توجه به ابعاد فاجعهبار این بحران، نیاز به همکاری جامع بین نهادهای دولتی، متخصصان میراث فرهنگی و منابع آبی کشور ضروری است. تنها از این طریق است که میتوان اصفهان و آثار تاریخی آن را از تهدیدات فرونشست نجات داد.
